Sivas Kongresi günlerinde keşfedilen bir Danişmentli mersiyesi | Sivas.im : Sivas Gezi Rehberi


Mis Döner neden kapandı?

Sivas Düğün Fotoğrafçısı açıldı

Sivas Termal Fiyatları

Sivas’ta ucuz oteller ve fiyatları

Sivas Kongresi günlerinde keşfedilen bir Danişmentli mersiyesi

Gezi 15 Ekim 2012
80 views

Sivas‘ın anlatıldığı bu makale de Sivas Kongresi günlerini yeniden yaşayacak, Danışmentliler hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Necip Günaydın tarafından kaleme alınan bu yazıyı bir solukta okuyacaksınız.

Anadolu’nun fetih harekatına katılan Türkmen önderler ve oğulları tarafından zamanla Türkmen beylikleri kurulmuştur. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın ölümü (1092) üzerine hanedan üyeleri arasında başlayan taht mücadelesi, merkezde iktidar boşluğu meydana getirmiştir. Selçuklu İmparatorluğu parçalanınca Türkmen Beyleri de bulundukları yerlerde kendi bağımsız yönetimlerini kurmuşlardır.

Türkmen beylikleri idari, askeri teşkilatlarında olduğu kadar, kültür bakımından da Büyük Selçuklu çağının devamıdır. Anadolu’da din, ilim, sanat bakımından Türk-İslam kültürünün gelişmesine büyük ölçüde yardım etmişler ve çok değerli mimari eserler bırakmışlardır. Haçlılara karşı yürütülen vatan savunmasında büyük katkılar sağlayan bu beylikler, Selçuklu-Osmanlı arasında her alanda köprü olmuştur.

Sultan Alparslan’ın en gözde emirlerinden olan Danişment Gazi, rivayete göre Türkmenlere öğretmenlik yaptığı için, “Danişmend” diye anılmaktaydı. Malazgirt Savaşı’na katıldı. Zaferden sonra kendisine ıkta1 edilen Sivas’ı fethederek merkez yaptı. Sivas Danişmendlilerin eline geçtiğinde yakılıp yıkılmış durumdaydı. Daha sonra Sivas çevresini (Kızılırmak ve Yeşilırmak dolaylarını) fethetti. Danişmend Gazi’nin yerine geçen büyük oğlu Gümüştegin Ahmet Gazi, Niksar’ı ele geçirdikten sonra devlet merkezini Sivas’tan Niksar’a taşıdı. Anadolu’nun kapısı sayılan Sivas’a kıyasla Niksar’ın saldırılardan korunabilecek bir konumu vardı.

Anadolu fatihi Süleyman Şah’ın, Melikşah tarafından gönderilen orduya yenilmesi ve öldürülmesinden sonra Anadolu Selçuklu egemenliğinden kurtulan Danişmendliler bağımsızlık kazandılar.(1086)

Anadolu Selçuklu Devleti’nin başına geçen (1092) I. Kılıç Arslan, 1096’da başlayan Haçlı seferlerine karşı koyarken; Gümüştegin Ahmet Gazi de haçlıların bir kolunu Malatya dolaylarında yenilgiye uğrattı.

Gümüştegin Ahmet Gazi’nin 1104’te ölümü ile oğlu Emir Gazi Bey (Melik Gazi) Kayseri, Ankara, Ã?ankırı, Kastamonu kalelerini ve bölgelerini kendi beyliğine katarak Sivas’tan Bolu ve İzmit yakınlarına kadar uzanan güçlü bir yönetim kurdu. Emir Gazi, Sultan I. Mesut’un Anadolu Selçuklu tahtına geçmesinde etkili oldu. I.Mesut’a kızını vererek akraba oldu. Bu gelişmeler sonucu Danişmendliler Anadolu üzerindeki etkinliklerini artırdılar. Bizanslılarla da mücadele eden Emir Gazi’ye, Büyük Selçuklu Sultanı Sencer tarafından “Melik” unvanı verildi.

528/1134’te Emir Gazi ölünce yerine oğlu Melik Muhammed (Mehmed) geçti. I. Mesut ile birlikte Batı Anadolu’da Bizans’a karşı savaştı (529/1135). 1140-1141 yıllarında Karadeniz bölgesini Rumlardan geri aldı. Abbasi Halifesi ve Büyük Selçuklu Sultanı Sencer Menşur2 gönderdi ve hükümdar ilan edildi. Emir Gazi’nin diğer oğulları Yağıbasan3, Yağan ve Aynüddevle kardeşleri Melik Muhammed’e isyan ettiler.

Melik Muhammed dindar, hayırsever bir hükümdardı. Kayseri Ulu Camii’ni yaptırdı.

Melik Muhammed Beyin Kayseri’de 1143’te ölümü üzerine, kardeşi Yağıbasan ve diğer hanedan üyeleri arasında anlaşmazlıklar çıktı. Bu durumdan yararlanan Anadolu Selçuklu Sultanı I. Mesud, Danişmentli topraklarından büyük bir kısmını kendisine bağladı.

Melik Muhammed’in kardeşi Yağıbasan Sivas ve Amasya, oğlu Zünnun ise Kayseri Meliki idi. Amasya da egemenlikleri altındaydı. Yağıbasan 1164’te öldü. Mezarı Niksar’dadır.

Yağıbasan’ın yeğeni Zünnun 567/1172’de Sivas’a gelerek Danişmendli tahtına geçti. 1175’de II. Kılıçarslan, Sivas ve diğer Danişmend topraklarını ele geçirdi.

Siyasi tarihi hakkında kısaca bilgi verdiğimiz Danişmendlilerin önemli şehirlerinden biri de Sivas’tı. Sivas, Danişmendliler zamanında önemli gelişmeler göstermiş, çağının kültür ve ticaret merkezlerinden birisi olmuştur.

Sivas’ta Danişmendli Dönemi Mimarisi
Egemen oldukları Kayseri, Sivas ve Niksar’da Ulu Camiler yaptırdılar. Bir Danişmendli dönemi eseri olan Sivas Ulu Cami’nin 1955 yılında yapılan onarımı sırasında toprak hafriyatında bulunan kitabelerinden birinde, Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan’ın oğlu Sivas Meliki Kutbüddin Melikşah zamanında Kızılarslan b. İbrahim tarafından 593/1197’de inşa edildiği belirtilmektedir. Ancak erken dönem Anadolu Türk mimarisi uzmanları, mimari özelliklerinden hareketle caminin Danişmendliler tarafından XII. yüzyılın daha erken bir diliminde yapıldığını kabul etmektedirler.

1955’te bulunan ikinci bir kitabeden 609/1213 yılında Yusuf adında bir şahıs tarafından yapıya eklendiği anlaşılan harimin güneydoğu köşesindeki tuğla örgülü minare, Anadolu öncesi (erken dönem) Türk mimarisinin geleneklerini sürdüren ilginç süslemeleriyle dikkati çekmektedir4.

Ulu Cami’nin üç satırlık kitabesinde şunlar yazmaktadır: “Bu mescidin yapılmasını din ve dünyanın kıymeti olan adaletli İzzeddin’in oğlu (Aziz oldu ve Allah ona yardım etti) Melikşah’ın saltanatları zamanında Allah’ın rahmetine dönecek olan İbrahim oğlu Kızılarslan tarafından Kul Ahi’ye 593 (1196-1197) yılında emretti.5

Battal Gazi Mescidi, Yağıbasan Hankahı ve Zahirüddin İli Hanı kaynaklardan tespit edilen, fakat günümüze gelmemiş olan Danişmendli eserleridir.6

Sivas Kongresi günlerinde farkedilen Danişmend Melikinin Mersiyesi
İsmail Hami Danişmend  İstanbul delegesi olarak Sivas Kongresine katılmıştır. Sivas Kongresi’nin yapıldığı günlerde (4-11 Eylül 1919) İsmail Hami Beyin ünlü bir tarihçi olduğunu duyan bir grup Sivaslı kendisiyle görüşmek ister. Bir evin bodrum gibi bir yerinde yazılı bir taş olduğunu belirterek, kendisinden bunu incelemesini rica ederler.

Bu davet üzerine taşın bulunduğu yere getirilen İsmail Hami Bey, bu taşın bir mezar kitabesi olduğunu kısa bir incelemeden soma anlar. Mezar kitabesindeki yazıları bir kâğıda kaydeder. Bu kitabenin bir fotoğrafını aldırmadığını hatırladıkça daima içinin yandığını ifade eden büyük tarihçi, mezar taşı ve üzerinde neler yazdığı hakkında bizlere şu bilgileri vermektedir8:

“Üstündeki Arapça kayda göre Anadolu hükümdarı (El Melik-ül alem İzüddün- ya ved-din Ebu-l Muzaffer Mehmed) Hicretin 532, yani Miladın 1137 tarihinde bir türbe yaptırmıştır ve bu kitabe de işte o türbeye aittir. Altındaki Türkçe mersiyeden de türbenin ‘Melik İzzetin Mehmed’ kızı ‘Emire Fatma’ ya ait olduğu anlaşılmaktadır. Herhalde on dört kıt’alık mersiye9 yalnız Türk edebiyat tarihi için değil, aynı zamanda dil tarihimiz için de çok büyük bir önemi haizdir. Kızının ölümünden içinin nasıl yandığını anlatan hassas baba, o sonsuz üzüntüsünü işte şöyle ifade etmektedir”:

Yar için ağlar gönül feryad u yad eyler kati
Öğrenip Cibril’e benzer bir melekten rikkati

Uydu Azrail’e bir şeb ermedin subha felek
Uçtu Uçmak’a sedef tabut içinde ol melek

Hande versin asuman ehli ziya-yı şems ile
Ol feme kim reşkolupdur hem güle hem bülbüle

Erdi onaltı yıl içre şuîegâh-i Hak’ka ta
Fatıma bintu-l Melik Gazi Mehemmed zaira

Ol melik kim İbn-i Danişmend olupdur ana san
Vasfına kasır kalubtur bu il içre bu lisan

Ã?ünki Rum’a sahib Allah ise evvel sonra ol
Geçdi bu kabrin önünden emri üzre uş bu yol

Ta ki kulları diyeler gece hem gün fatiha
Hak’ka irsün bu güzerden her dua vü saniha

Kalbi girdi sahib-i Rum’un yire bu hanede
İstegü bu kim geçenler bunda bir kez meks ede.

Günümüz Türkçesiyle:
Gönül yar için ağlar çok feryad eder,
Cebrail’e benzeyen bir melekten acıma ve inceliği öğrenip

Bir gece Azrail’e uydu sabah olmadan felek,
O melek cennete sedef bir tabut içinde uçtu.

Güneş ışığı ile gökyüzü halka güler yüz göstersin.
O ağız ki, onu hem gül, hem bülbül kıskanır.

Ey ziyaretçi! Melik Gazi Mehmed’in kızı Fatıma,
Onaltı yıl içinde ta Cenab-ı Hakkın pırıltılı nuruna vardı.

O melik ki, onun sanı Danişmend oğlu ‘dur.
Bu şehirde bu dil onun vasıflarını anlatmaktan âcizdir.

Anadolu’ya evvela Allah, sonra o sahiptir.
Bu yol, onun isteğiyle bu mezarın önünden geçti.

Kulları gece gündüz fatiha okusunlar.
Her dua ve her içten gelen dilekler, bu yoldan Allah’a erişsin

Anadolu’nun sahibinin kalbi bu evde yere girdi,
İsteği şudur ki geçenler burada bir defa duraklasınlar.

Danişmend melikinin kızı olan Fatma’nın mezar kitabesi, İsmail Hami Bey tarafından keşfedildiğinde aradan 782 yıl geçmişti. Günümüzden ise 865 yıl öncesine ait hazin bir öyküyle karşı karşıyayız. Acaba bu türbe Sivas’ın neresindeydi? Söz konusu edilen kitabenin akıbeti ne oldu? İsmail Hami Bey, Danişmend Gazi’nin soyundan gelen bir kişi olarak, Sivas’ta karşılaştığı mezar kitabesinden ne kadar etkilenmişti?

İnsanlar yaşadıkları şehrin kültürü ve tarihiyle içli dışlı oldukları kadar kimlik ve kişilik kazanırlar. Dolayısıyla sahip oldukları şeyleri korumaya, yaşatmaya çalışırlar. Sivas, açık hava müzesi özelliğine sahip olan şehirlerimizden birisi, Sivaslılar ise uzak ve yakın tarihin canlı şahitleri ile aynı havayı teneffüs etmekte. Ne mutlu bu şehrin insanlarına.

Yorumlar

Henüz hiç yorum yapılmamış.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

İlginizi Çekebilir
Sızır Şelalesi nerede, Nasıl gidilir?

Sızır Şelalesi nerede, Nasıl gidilir?

29 Haziran 2016
5.452 views
Sivas Sıcak Çermik Kaplıcaları

Sivas Sıcak Çermik Kaplıcaları

07 Haziran 2016
7.776 views
Gürün Gökpınar Gölü

Gürün Gökpınar Gölü

04 Mayıs 2016
1.704 views
Sivas Termal ve Yaşam Merkezi

Sivas Termal ve Yaşam Merkezi

20 Nisan 2016
3.777 views
Sivas’ta gezip görülecek 15 yer

Sivas’ta gezip görülecek 15 yer

28 Kasım 2015
14.006 views
Sivas otelleri; Sivasotel.com’da.

Sivas otelleri; Sivasotel.com’da.

15 Kasım 2015
654 views
Bunlar da var!
Sivas Köroğlu mağaraları

Sivas Köroğlu mağaraları

22 Mayıs 2011
174 views
Doğanşar’da nerelere gidebilirim?

Doğanşar’da nerelere gidebilirim?

21 Ocak 2011
341 views
Özsüt Sivas

Özsüt Sivas

31 Temmuz 2013
110 views
Sivas’ta turizm amaçlı su sporları

Sivas’ta turizm amaçlı su sporları

11 Şubat 2011
176 views
Akşam güneşinde GARDAŞLAR

Akşam güneşinde GARDAŞLAR

22 Temmuz 2011
76 views
Kadı Burhanettin Türbesi

Kadı Burhanettin Türbesi

29 Ağustos 2011
93 views
Değirmen altı şelalesi ve antik kenti

Değirmen altı şelalesi ve antik kenti

01 Aralık 2011
330 views
Gürün Gökpınar Gölü

Gürün Gökpınar Gölü

29 Ocak 2011
861 views
Yandex.Metrica